Wat niet mocht...
Een overzicht van censuur, ernstige en minder ernstige gevallen van vrijheidsbeknotting in Nederland
In zijn uiterst vermakelijke, leerzame en boeiende boek 'Wat niet mocht: Een overzicht van censuur, ernstige en minder ernstige gevallen van vrijheidsbeknotting in Nederland' (1962-1981), 1982, uitgeverij De Harmonie, Amsterdam, brengt Wim Hazeu een grote hoeveelheid tekstjes en beeldfragmenten bijeen en noemt hij voorvallen uit de vaderlandse geschiedenis tussen 1962 en 1981 die destijds op de een of andere manier gecensureerd werden. Heel veel sexueel getinte zaken die tegen de moraal van de dominees, de goede smaak van de brave burgers of wat in het wetboek van strafrecht als pornografie wordt vermeld ingingen. Verder natuurlijk erg veel politieke boodschappen die door de autoriteiten of burgers als opruiend of aanstootgevend werden gezien. De gevolgen varieerden van gevangenisstraffen tot boetes, ontslag, vernieling of agressie.
'Censuur is het hele pakket van middelen en maatregelen door gezag- en machthebbende
groepen, instanties of organisaties, aangewend ter bestrijding, weerhouding
of onderdrukking van bepaalde meningsuitingen. Dat gaat verder dan alleen
te letten op zwarte of witten plekken in dagbladen, politieinvallen, verboden
boeken of voorstellingen, verordeningen en maatregelen van overheidswege.
Hoe ver dan wel?' schrijft Hazeu in de inleiding. Prof. dr R.F. Beerling voegt
aan deze definitie toe: 'De wortels van de censuur reiken veel dieper en het
is de vraag of zij niet aan de cultuur zelf vastzitten.'
Er zijn er die beweren dat censuur in Nederland niet bestaat. Dat wordt als
volgt beredeneerd: 'Artikel 7 van de grondwet verbiedt censuur. Het heft echter
… [niet] de verantwoordelijkheid op ten opzichte van de strafwet. De
strafwet verbiedt bepaalde uitingen, opruiing, geschriften of afbeeldingen
aanstotelijk voor de eerbaarheid. Dat heeft met censuur niet van doen. Nog
minder met vrijheid van meningsuiting.' Aldus minister C.H.F. Polak, geciteerd
door Hazeu.
Extra! wil het voorbeeld van Hazeu volgen en een collectie aanleggen van voorvallen,
stukjes, tekeningen, foto's, film- en televisiefragmenten die om de een of
andere reden de weg naar het publiek niet mochten vinden. Naar het voorbeeld
van Voltaire - 'Ik vind uw mening stompzinnig maar ik zal uw recht om deze
te uiten met mijn leven verdedigen' - zijn we van mening dat alles gezegd
moet kunnen worden opdat de kijker, lezer, luisteraar zelf kan bepalen, wat
hij ervan vindt en of hij dan wel zij ermee geconfronteerd wenst te worden.
Bij deze dus een aantal passages uit Hazeu's boek, waarvoor onze vriendelijke
dank, ter lering ende vermaack, en met het verzoek aan de Extra! lezers ons
dergelijke perikelen uit de huidige tijd toe te sturen.
5 februari 1962 De Collectieve Propaganda Nederlandse Boek (CPNB) weigert
het in haar opdracht geschreven stuk van W.F. Hermans: Uitgever Oorwurm te
laten opvoeren bij de opening van de boekenweek. Twee jaar eerder overkwam
deze auteur hetzelfde met zijn stuk De psychologische test.
15 december 1963 Voor de Wereldkroniek schrijft dichter A. Marja een
reportage, waarin hij indrukken weergeeft van het leven in de DDR. Het eerste
en derde deel worden geplaatst; het tweede wordt geweigerd, omdat het naar
mening van de hoofdredacteur pro-kommunistische propaganda ademde. De reportage
wordt nu door de Waarheid geplaatst.
28 juli 1965 Twee provo's worden gearresteerd onder verdenking dat
zij een pamflet hebben aangeplakt, waarin zij het Witte Fietsen Plan bekendmaken.
20 augustus 1965 De door Jasper Grootveld schriftelijk aan de burgemeester
gevraagde machtiging om op zaterdagavond bij het Lieverdje te mogen happenen,
wordt afgewezen. Burgemeester Van Hall kondigt een krachtig politieoptreden
aan.
6 april 1966 De 18-jarige A.E. wordt in bewaring gesteld. Hij heeft
'fascisten' geroepen tegen politieagenten en wordt op grond van art. 137A
WvS voorgeleid. De politierechter veroordeelt hem op 20 april tot 8 weken
hechtenis, waarvan 5 voorwaardelijk met aftrek van voorarrest.
29 mei 1966 De heren C. Lutz en I. Hamming worden in Amsterdam gearresteerd
wegens het rondrijden in een auto, met leuzen die voor de politie beledigend
worden geacht.
23 november 1966 De KROtelevisie besluit de scènes die bij de
kijkers het hardst aankomen uit de Amerikaanse serie Batman te knippen.
13 februari 1967 De Haagse politierechter spreekt de veroordelingen
uit betreffende het blad Lynx2 van het Haagse Provotariaat dat oktober 1966
in beslag is genomen. Drukker George Kuntz (22) wordt tot drie weken veroordeeld,
evenals kolporteur Schuckink Kool. Mark Pronk krijgt 4 weken vanwege zij stukje
'Oranje 'k ben je beu'. Rechter mr. Van Nierop: 'De provo's moeten goed bedenken
dat de meerderheid van het Nederlandse volk blij en trots is op het Koningshuis.'
20 februari 1968 VPRO-voorzitter dr. Roessing verbiedt t.v.-voorstelling
'Normen en criteria in de televisie'. Komt op zijn besluit terug, maar het
inleidende filmpje van Bob Ris (met de Phil Bloomscène) blijft vervallen.
22 februari 1968 Twee Noordvietnamese studenten die door de Studenten
Vakbeweging waren uitgenodigd om een aantal lezingen in universiteitssteden
te houden, is de toegang tot ons land ontzegd.
30 maart 1969 De directie van de 65 ILA-inloopwinkels van de nv. Bruna
in Utrecht besluit om niet mee te werken aan de verspreiding van bladen voor
homofielen, Seq en Sappho. Ook het NVSH-blad vindt in sommige van deze winkels
moeilijkheden bij de verspreiding. Commentaar van de Gelderlanderpers: 'Mag
Bruna a.u.b.?'
17 september 1970 De korpschef van de gemeentepolitie van Naarden,
de heer A.W. Aalders, maakt procesverbaal op tegen de verspreidingsmogelijkheden
van de eerste Nederlandse pornoplaat.
7 maart 1971 De directrice van de nijverheidsschool De Schakel te Wormerveer
verbiedt de 15-jarige Mary Otter het dragen van hot pants op school.
22 april 1971 In het verslag van de Reclameraad, betreffende vier jaar
Stichting Ether Reclame (STER) wordt geschreven dat er in die vier jaar (vanaf
1968) bijna 6000 TV-reklamefilms zijn aangeboden en bijna 1700 radiospots.
De STER wees er bijna 50 af voor de TV en tien voor de radio. Zo werd de film,
waarin een vrouwenhand op verschillende wijzen en in verschillende groepen
een handboormachine streelt, welke niet funktionele manipulaties een dubbelzinnige
sfeer scheppen: strijdig met fatsoen en goede smaak genoemd.
24 september 1971 Kazernekommandant Boersma te Havelte verbiedt het
blad 'Kaats' van de VVDM-afdeling te Havelte, vanwege een artikel over NATO,
Portugal en Angola, waarin ook kritisch over de heer Luns wordt geschreven.
5 januari 1973 Minister Engels dient de VPRO een berisping toe, zoals
voorzien in art. 61 van de Omroepwet, voor de tweede Barend Servetshow. De
show zou gevaar opleveren 'voor de openbare orde en de goede zeden, zoals
die in het koninkrijk worden verstaan.' Het optreden van halfnaakte mensen
noemt hij 'welhaast obsceen'; het laten optreden van iemand die sterke gelijkenis
vertoont met koningin Juliana 'onwaardig en een miskenning van de koninklijke
waardigheid.'
13 januari 1973 B. en W. van Hasselt (Overijssel) besluiten de jaarlijkse
subsidie aan de plattelandsbibliotheek van f 22.000 alleen te verlenen, indien
alle boeken waarin vloeken, onzedelijke taal en tegen het koningshuis gekeerde
passages voorkomen, zullen worden verwijderd.
3 april 1973 De kantonrechter in Terneuzen verbiedt drie exploitanten
van sexclubs in Hulst nog langer sexfilms te vertonen, omdat deze voorstellingen
niet echt besloten zijn.
17 mei 1977 Jan Pelgrom maakte een affiche Alle zegen komt van Agteren.
Daarop stopt werkgeversvoorzitter Chr. Van Veen de voor hem staande van Agt
200 gulden in de zak. De Amsterdamse boekhandels Scheltema, Atheneum en Van
Gennep verkopen het affiche. Van Veen spant een kort geding aan. Zijn waarde
en reputatie in moreel en zedelijk opzicht zijn aangetast. Van Veen wint het
geding. De president van de Haarlemse rechtbank, mr L.H. Schimmelpenninck
verbiedt verdere produktie en uitgave van de prent. De boekverkopers moeten
hun afnemers dringend verzoeken de verkochte platen tegen vergoeding terug
te sturen. Op niet naleven van het vonnis staat een dwangsom van f 10.000
per dag per persoon.
21 mei 1977 De NCRV heeft uit de serie Michael Strogoff een scène
waarin blote borsten te zien waren, geschrapt.
9 juni 1978 Doelman Jan van Beveren van PSV mag voor de NOS-televisie
van zijn werkgever geen kommentaar geven bij Nederland-Peru. Ook talrijke
kijkers probeerden dat te verhinderen, door via de telefoon de keeper, die
niet mee wilde naar Argentinië, met moord en doodslag te bedreigen.
22 januari 1979 In 1978 werden in de Melkweg te Amsterdam producten
van De Amsterdamse Paletvereniging (Aat Veldhoen, Bert Griepink, Rik Timmers,
David Velthoen, Christie Velthoen en Aart Clerkx) in belsag genomen. Ze zijn
nog steeds bij de pollitie. Kommentaar van Aat Veldhoen op de prent waarop
de koningin gedekt wordt door een grote hond waarop NATO staat: 'Nou, de NATO,
ik heb de hongerwinter meegemaakt in Amsterdam. Ik was tien jaar toen de oorlog
was afgelopen. Ik kan me dat alllemaal haarscherp herinneren, en nou hebben
de moffen met de NATO weer wapens in handen.' (Vrij Nederland).
6 februari 1979 De rechtbank in Utrecht veroordeelt zeven leden van
het Interkerkelijk Vredesberaad uit Oudewater tot elk f 25,- boete, vanwege
het hangen van een spandoek over de weg met een tekst tegen kernbewapening.
23 maart 1979 In boekhandel Het fort van Sjakoo in de Amsterdamse Jodenbreestraat
neemt de politie van het bureau IJtunnel het anarchistische maandblad De Vrije
Socialist in beslag. In het blad staan tekeningen waarop de koningin op pornografische
wijze is uitgebeeld.
18 mei 1979 De KRO zal geen gebruik meer maken van de diensten van
free lancemedewerker Peter de Bie. Aanleiding is een fragment over homofilie
dat De Bie zonder toestemming van de programmaleiding in het radioprogramma
De nachtspiegel had verwerkt.
24 oktober 1979 Theologiestudenten van de Vrije Universiteit te Amsterdam
zijn een handtekeningenaktie begonnen tegen het boekje Er zijn geen grenzen
van prof. dr. J.Verkuyl. In het boekje beargumenteert Verkuyl zijn opvatting
dat leerkrachten die lid zijn van de CPN, geen functie kunnen en mogen uitoefenen
aan een christelijke school.
30 april 1980 VARA-radio en Radio Stad Amsterdam maken een reportage
over de kroningsgebeurtenissen in Amsterdam, met name de rellen. Resultaat:
1500 bedankjes bij de VARA, een woedende vice-premier Wiegel ('schandelijke
uitzending'), een bedroefde oudminister in de eerste kamer, De Gaay Fortman
('een groot schandaal'), een bestraffende Verbrugh (GPV) die in de Tweede
Kamer voorstelt, dat de regering voortaan de mogelijkheid moet hebben rechtstreeks
in te grijpen in radio- en televisieuitzendingen. De Omroepwet moet hiervoor
maar gewijzigd worden, zodat de minister bij een vermoeden van verstoring
van de openbare orde een uitzending kan onderbreken.
30 juli 1980 De radiodirekteur van de VARA spreekt zijn afkeuring uit
over een tekst van een liedje dat in het programma Popdonder is uitgezonden.
Het liedje van de popgroep Drukwerk bevatte negatieve uitlatingen aan het
adres van het koninklijk paar. De radiodirektie wil grondig onderzoeken hoe
het mogelijk is dat deze tekst werd uitgezonden. Het programma werd rechtstreeks
vanuit Uden uitgezonden en werd gepresenteerd door Koos Zwart. Het liedje
was getiteld: Weg met Beatrix. De leiding van de VARA zal voortaan het radioprogramma
gaan censureren.
20 januari 1981 De EO zet in de bekende tekenfilm Animal Farm, naar
het gelijknamige boek van George Orwell, het mes. Alle scènes waarin
via de raaf vraagtekens worden geplaatst bij het christendom waren uit de
film gesneden.
24 juni 1981 De free lance journalist Rudie Kagie mag in NRC/Handelsblad
niet meer over politiek schrijven. Chef buitenland Willebrord Nieuwenhuis
vindt zijn berichtgeving te eenzijdig. Kagie schreef o.a. over de Antillen
en over Suriname.
2001
november 2001 Jongedame wordt door vijf politiemannen aangehouden op
het Centraal Station te Amsterdam, terwijl ze op haar hurken gezeten pamfletten
tegen de Amerikaanse aanval op Afghanistan in de gratis krant Metro stopt.
Nadat ze zichzelf heeft geïdentificeerd wordt ze door de agenten weer
vrijgelaten.
6 november 2001 Het Parool plaatst een brief van Patrick Pubben, maar
schrapt twee cruciale passages. Aanleiding van de brief waren de grote krantenkoppen
dat Israël onder druk werd gezet door de Verenigde Staten. Een van de
geschrapte passages noemt het besluit in de Amerikaanse Senaat om Israël
ten tijde van de vermeende druk 2 miljard dollar aan militaire steun te verlenen.
2 december 2001 De Ster, Sky radio, radio 538, en de regionale en lokale
radiozenders weigeren een radiospot van Milieudefensie uit te zenden. Milieudefensie
wil de commercial op de radio laten horen in het kader van haar actie 'De
Bestelling'. Doel van deze actie is te laten zien dat de vraag naar biologische
producten groot is. De Ster en de radiozenders vinden dat de commercial de
bedrijven Hak, Iglo en Mona in een negatief daglicht stelt.
14 december 2001 Medisch onderzoeker K. Stiekema werd ontslagen door Organon, omdat hij bezwaren had tegen de uitvoering van een onderzoeksprotocol - waarvan hijzelf een van de medeopstellers was - omdat 'de patienten gevaar liepen'. Na ontslag legde hij het protocol voor aan de medisch-ethische commissie, waarop Organon haar voormalig medewerker aanklaagde voor 'schending van de geheimhoudingsplicht'. De kantonrechter stelde Organon in het gelijk en legde aan Stiekema een boete van een miljoen op. (Bron: Argos/VPRO)